آکا: در سال جاری هفته جهانی بزرگداشت تغذیه با شیر مادر بنا به پیشنهاد WABA و تأکید یونیسف با شعار تغذیه با شیر مادر و غذای خانواده،اهداءعشق و سلامتی برگزار شد که دارای اهداف زیر می باشد:

 

۲. ارتقاء آگاهی ها در مورد خطرات و هزینه های شروع هر نوع غذا یا مایع برای شیر مادر خواران قبل از شش ماهگی و تقویت و حمایت بر تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه اول عمر.

 

۳. به روز نمودن اطلاعات در مورد انواع غذاها و مایعات مورد نیاز شیر مادر خواران و کودکان خرد سال پس از شش ماهگی.

۴. تشریک مساعی برای دستیابی به تغذیه تکمیلی به زمانی برای آموختن و ابراز عشق و محبت به کودک تبدیل شود. درحال حاضر توصیه های جهانی برای تغذیه شیر خواران و کودکان خرد سال به صورت شروع زود هنگام تغذیه با شیر مادر در طی ساعات اول بعد از تولد، تغذیه انحصاری با شیر مادر به مدت شش ماه و سپس شروع تغذیه با شیر مادر تا دو سال یا بیشتر می باشد. شعار امسال در حقیقت مکمل شعار سال قبل است که در آن به تغذیه انحصاری با شیر مادر به مدت شش ماه (به عنوان بهترین انتخاب(GOLD STANDARD))توصیه شده بود، نکته مهم در شعار سال جاری توجّه مجدد به تغذیه انحصاری با شیر مادر است که دلیل آن مسلماً اهمیت و فواید روزافزون آن می باشد. ضمن تأکید WHO، یونیسف و دیگر انجمن های علمی تغذیه افراد و مدافعین تغذیه با شیر مادر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر به مدت شش ماه، انجمن اطفال امریکا (AAP) نیز در آخرین بیانیه خود در سال ۲۰۰۴ذکر نمود که متخصصین اطفال و والدین بایستی از کفایت تغذیه انحصاری با شیر مادر در شش ماه اول عمر برای رشد و نمو شیر خواران، آگاهی یابند. همچنین در همین بیانیهٔ ذکر شده که در شش ماه اول عمر حتی در مناطق گرمسیر تجویز آب و نوشیدنی های دیگر در شیر مادر خواران لازم نیست و ممکن است خود سبب خواب آلودگی و ایجاد آلرژی شود.

 

● از جمله فواید تغذیه انحصاری با شیر مادر می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. کاهش بروز زردی خصوصاً به علت اثر مسهل کلستروم و تغذیه مکرر

 

۲. دریافت ایمونوگلوبولین بیشتر توسط کلستروم

۳. افزایش طول مدت تغذیه با شیر مادر به علّت تماس پوست با پوست مادر و شیر خوار و مکیدن مکرر پستان.

 

۴. کاهش واضح بروز عفونت های دوران نوزادی و کودکی.

اهمیت شروع تغذیه تکمیلی در پیشگیری از مرگ و میر کودکان زیر پنج سال به حدی است که به تنهایی از ۵۸۷ هزار مرگ و میر در سال و در صورت همراهی تغذیه با شیر مادر از پنج هزار مرگ در روز پیشگیری خواهد کرد.

 

● چرا تغذیه تکمیلی را شروع می کنیم؟

زیرا پس از شش ماهگی زمان رسیده است که شیر مادر معمولاً تمام احتیاجات غذایی شیرخوار را برآورده نمی کند، شیرخوار در سن ۶تا۸ ماهگی ۷۰%، در سن ۹تا۱۱ ماهگی ۵۵% و در سن ۱۲تا۲۴ ماهگی ۴۰% انرژی خود را از شیر مادر(اگر با شیر دهی متوسط باشد) کسب کرده و باقیمانده انرژی مورد نیاز خود را به مقدار ۲۰۰کیلو کالری در سن ۶تا۸ ماهگی، ۳۰۰کیلوکالری در سن ۹تا ۱۱ ماهگی و ۵۵۰ کالری در سن ۱۲تا ۲۴ماهگی از تغذیه تکمیلی دریافت می نماید.

 

با توجه به اینکه شروع تغذیه تکمیلی مرحله مهمی از زندگی شیرخوار از نظر رشد و نمو (Developmental)می باشد، اهمیت آن بیشتر مشخص می شود. در ضمن بعضی از شیرخواران در صورت تأخیر در شروع تغذیه تکمیلی تا سن ۹تا۱۲ ماهگی، ممکن است دچار مشکلات تغذیه ای بعدی از نظر پذیرش غذا و کاهش دریافت مواد معدنی از قبیل “روی” و “آهن” گشته و یا حتی وزن گیری مناسبی نداشته و دچار کاهش وزن شوند.

 

● چرا در حین تغذیه تکمیلی ، تغذیه با شیرمادر را ادامه می دهیم؟

صرف نظر از ارزش غذایی بالا و منحصر به فرد شیرمادر، کودکانی که همراه تغذیه تکمیلی از شیرمادر نیز تغذیه می شوند اولاً کمتر گرسنه می شوند ثانیاً به علّت دریافت مواد ایمنی زای موجود در شیر مادر نه تنها احتمال آلودگی با عوامل بیماری زائی که ممکن است همراه غذای کمکی دریافت کنند کمتر می شود بلکه در صورت بروز بیماری، بهبود آن سریع تر خواهد بود. از طرف دیگر آنزیم های موجود در شیر مادر سبب هضم بهتر چربی، پروتئین و مواد نشاسته ای غذای کمکی در شیر مادر خواران می شود. در نهایت با ادامه تغذیه با شیر مادر، ارتباط صمیمی بین مادر و کودک افزایش می یابد.

 

 

● خصوصیات تغذیه تکمیلی: WHO و UNICEF توصیه کرده اند که تغذیه تکمیلی بایستی به موقع شروع شده، مقوی، مناسب، کافی، سالم و پاسخ گوی نیازهای کودک و با استفاده از روش های تغذیه تأثیرپذیر (Safe and Responsively Fed) باشد.

● از چه سنّی می توان تغذیه تکمیلی را شروع کرد؟

 

با بررسی مقالات علمی و چگونگی پذیرش غذا توسط هر شیرخوار، به طور دقیق سن مشخصی را برای شروع غذای کمکی نمی توان پیشنهاد نمود به طوری که بعضی از شیرخواران قبل از سن شش ماهگی آمادگی پذیرش غذای کمکی را داشته و بعضی تا سن ۹ماهگی هنوز هم تمایلی به شروع آن ندارند، بهترین زمان برای شروع غذای نیمه جامد هنگامی است که خود شیرخوار آمادگی لازم را داشته باشد.

 

به طور کلی UNICEF، WHO و دیگر محافل علمی و انجمن اطفال آمریکا، ۶ ماهگی یا ۱۸۰ روزگی و یا ۲۶ هفتگی را سن مناسب شروع تغذیه تکمیلی دانسته اند، چون در این سن دستگاه گوارش شیرخوار با داشتن آنزیم های لازم توانایی هضم غذاهای نوین را کسب می کند و شیرخوار با قوی شدن قدرت عضلات گردن و شانه، در کنترل سر و هماهنگی زبان و لب و تکامل رفلکس دهانی جهت بلعیدن، آماده پذیرش غذاهای نیمه جامد می شود.

 

ضمناً با توجه به تکامل بهتر سیستم ایمنی، شیرخواران در سن بعد از شش ماهگی، توانایی مقابله با عوامل بیماریزا و آلرژن موجود در غذای کمکی را به دست می آورند. شیرخوارانی که از شیر مادر تغذیه می شوند با توجه به تنوع غذای مصرفی مادر در دوران شیردهی، با طعم و مزه های گوناگون از طریق شیر مادر آشنا شده و در نتیجه تغذیه تکمیلی را بهتر و زودتر می پذیرند. معمولاً شروع تغذیه تکمیلی در شیرخواران با وزن تولد طبیعی، در سن زیر شش ماه توصیه نمی شود. در صورت استفاده از غذا و نوشیدنی های دیگر به جز شیرمادر در سن قبل از شش ماهگی ممکن است مشکلاتی برای شیرخوار پیش آید از قبیل:

 

۱. عدم توانایی در خوردن، هضم، و دفع غذای کمکی

۲. دریافت کمتر شیر مادر و گاهی ترشح کمتر شیر

 

۳. خطر بروز اسهال و سایر عفونت ها و مرگ و میر بیشتر

۴. خطر ایجاد عفونت های تنفسی، آلرژی، اگزما و آسم

 

۵. افزایش خطر سرایت بیماری ایدز

۶. بروز بیشتر بیماری های قلبی بعلت چاقی و افزایش بیشتر LDL نسبت به HDL

 

۷. وزن گیری کمتر حتی با کسب انرژی بیشتر

۸. قد کوتاه تر و تأخیر در تکامل حرکتی

 

۹. عدم توانایی در کسب آهن مورد نیاز

۱۰. کاهش اثر پیشگیری کننده شیر مادر از حاملگی

 

 

● شروع تغذیه تکمیلی قبل از سن شش ماهگی

انجمن اطفال آمریکا در آخرین بیانیه خود در سال ۲۰۰۴ ذکر نموده که عموماً شروع تغذیه تکمیلی قبل از سن شش ماهگی نمی تواند سبب دریافت انرژی بیشتر یا روند رشد بهتر در شیرخوار شود. همچنین در کتاب تغذیه با شیر مادر (روت لارنس) در سال ۲۰۰۵ نیز آمده است که هیچگونه فایده ای در شروع تغذیه تکمیلی در سن زیر شش ماهگی موجود نیست و در صورت نیاز به دریافت آهن بیش از آن چه در شیر مادر موجود می باشد، تجویز قطرهٔ آهن بهترین راه است. متأسفانه بعضی از والدین به دلایلی از قبیل شاغل بودن، گریه و تمایل شیرخوار به شیرخوردن بیشتر، جهت طولانی کردن فواصل شیردهی، کمک به خوابیدن بیشتر شیرخوار، رساندن آهن توسط غذای کمکی تجارتی به دلیل تبلیغات غیرعلمی و در نهایت با حدس احتمال کمبود شیر مادر، شروع به تغذیه کمکی قبل از سن شش ماهگی می نمایند ولی نکته مهم این است فقط در صورت عدم افزایش وزن مناسب در شیر مادر خواران ممکن است لازم باشد که تغذیه تکمیلی زودتر از سن ۶ ماهگی شروع شود.

 

میزان افزایش وزن مناسب روزانه از زمان تولد تا ۳ ماهگی روزانه ۳۱ ۲۶ گرم از ۶ ۳ ماهگی ۱۸ ۱۷ گرم از ۶ تا ۹ ماهگی ۱۳ ۱۲ گرم و از ۱۲ ۹ ماهگی ۹ گرم می باشد. نکته بسیار مهم اینکه فقط در صورت عدم موفقیت در اقدامات توصیه شده جهت اصلاح وزن گیری، مجاز به شروع تغذیه کمکی در سن ۴تا ۶ ماهگی می باشیم این اقدامات عبارتند از: گرفتن صحیح پستان و نحوهٔ درست شیر خوردن ، تغذیه از هر پستان به مدت ۲۰ دقیقه، تغذیه مکرر و بر حسب میل شیرخوار، فشردن پستان در دهان شیرخوار در حین مکیدن (Breast compression)، شیردهی در شب (دریافت شیر به مقدار ۷۷تا ۳۴۴ گرم) دوشیدن شیر و دادن شیر دوشیده شده با فنجان یا قاشق، استفاده از وسایل کمک شیردهی (BREASTFEEDING SUPPLEMENTER) جهت تشویق و مکیدن بیشتر پستان و استفاده از داروهایی از قبیل فنوگریک، متوکلوپرامید، دمپریدون و... جهت افزایش ترشح شیر مادر.

 

● چه غذاهایی به عنوان غذای کمکی باید به شیرخوار داده شود؟

با توجه به رشد صحیح کودکان در سن ۶ تا ۲۴ ماهگی و حجم کم معده آنها (۳۰cc/kg)، نیاز به غذاهای مقوی تر و با حجم کمتر (انرژی دانسیته بالاتر) توصیه می شود. تغذیه تکمیلی روزانه شامل: تغذیه مکرر با شیر مادر به همراه غذاهایی با:

۱. منشأ حیوانی از قبیل گوشت، مرغ، ماهی یا تخم مرغ

۲. حبوبات از قبیل نخود، لوبیا و نخود فرنگی، باقالا، عدس

۳. لبنیات از قبیل پنیر و ماست

۴. میوه و سبزی با برگ های تیره

۵. تکه های کوچک مغذی و مقوی غذای خانواده از قبیل برنج، ذرت، سیب زمینی، گندم و موز.

در خانواده های گیاه خوار، توجه به دادن حبوبات، تخم مرغ، لبنیات و تجویز“ روی ” ،آهن و ویتامین B۱۲ در تغذیه کمکی کودک حائز اهمیت است. استفاده از غذای خانواده به این معنا نیست که بلافاصله بعد از شش ماه تغذیه انحصاری با شیر مادر، شیرخوار را فوراً به غذای معمول مصرفی در خانواده سوق می دهیم، بلکه بایستی به تدریج با تغذیه تکمیلی مناسب و استفاده از غذای نرم و نیمه جامد از سن ۶تا۱۲ ماهگی، شیرخوار را آماده پذیرش غذای خانواده نماییم.

 

● غذاهایی که بایستی از مصرف آنها شدیداً پرهیز شود: میان وعده های مضر از قبیل چیپس و پفک و نوشیدنی های گازدار و شیرین که ارزش غذایی ناچیزی دارند، فقط با پرکردن معده شیرخوار، سبب کاهش اشتها، ایجاد آلرژی، آلودگی و پوسیدگی دندان می شوند. مصرف چای و قهوه نیز به دلیل ایجاد اختلال در جذب مواد معدنی (آهن و روی) و پرکردن حجم معده توصیه نشده و در صورت تشنگی، کودک می تواند در حد نیاز و میل خود از شیر مادر یا آب جوشیده ساده استفاده نماید. بایستی به تفاوت غذای اصلی و میان وعده ها از نظر کیفی و کمی نیز توجه نمود. لازم به ذکر است که در صورت سابقه آلرژی واضح در خانواده، توصیه های نوین تغذیه ای شامل احتیاط در مصرف شیر گاو تا یک سالگی، تخم مرغ تا ۲۴ ۱۸ ماهگی، غذاهای دریایی، ماهی و آجیل تا سه سالگی می باشد.

 

 

● تبلیغات غیرعلمی تولید کنندگان شیر مصنوعی

برخی تولید کنندگان شیر مصنوعی دست به تبلیغات غیرعلمی می زنند. از قبیل: “رشد و نمو بهتر” ،یا “شیر غنی شده با کلسیوم، آهن و ویتامین ”و غیره.

● ضمن توصیه به عدم توجه به این تبلیغات نظر مادران عزیز را به نکات زیر جلب می کنیم:

این گونه شیرهای مصنوعی توانایی پیشگیری از کم خونی را در شیرخوارانی که با وزن طبیعی متولد شده اند، ندارند.

اصولاً نیازی به مصرف آهن تا سن شش ماهگی نیست.

شیرخواران ۶تا ۲۴ ماهه ای که از شیر مادر تغذیه می شوند، نیاز به شیر مصنوعی ندارند.

جایگزینی شیر مادر با شیر مصنوعی سبب افزایش خطر بیماری و مرگ و میر شیرخوار می شود.

مصرف لبنیات خصوصاً پنیر و ماست و یا مخلوط شیر گاو با غذای کمکی شیرخوار، راه مطمئنی برای دریافت کلسیم محسوب شده و این عمل در مواردی که کودک نتواند به طور مرتب از غذاهایی با منشأ حیوانی استفاده کند اهمیت دارد.

 

 

● آخرین توصیه ها در مورد تجویز مکمل ویتامین و آهن به همراه تغذیه تکمیلی

انجمن اطفال آمریکا شروع ویتامین D را طی دو ماه اول عمر روزانه به مقدار ۲۰۰ واحد و ادامه آن در دوران کودکی و حتی نوجوانی توصیه نموده است. در طی شش ماه اول عمر تجویز ویتامین A+D بر مولتی ویتامین به دلیل کاهش خطر بروز آسم و آلرژی غذائی ارجح است. مکمل آهن به مقدار۵/۱۲ میلی گرم روزانه از شش ماهگی تا یک سالگی و در صورت شیوع کم خونی (۴۰%یا بیشتر) در منطقه تا دو سالگی و در شیرخواران با وزن تولد کم از سن دو ماهگی تا دو سالگی توصیه شده است.

 

 

● آیا به راستی کودک شما نیاز به غذای تجارتی دارد؟

ضمن عدم توصیه به تجویز غذاهای آماده کودک قبل از شش ماهگی حتی به بهانه پیشگیری از کم خونی فقر آهن، بعد از شش ماهگی نیز با توجه به گرانی، مواد افزودنی و حجم دهنده (Filler) نامناسب، فقدان مزه و طعم غذای خانواده، جذب ناچیز آهن موجود در سرآل، کسب فیتواستروژن زیاد موجود در سویا، مواجه کودک با پروتئین شیر گاو همراه با این غذاها و آلودگی با توکسین هائی از قبیل فلزات سنگین مثل سرب، آلومینیوم، کادمیم و جیوه و... و آلودگی های میکروبی و غیره موجود در آنها، غذاهای تجارتی هیچگونه مزیتی بر غذاهای خانگی تازه ندارند. ضمن توصیه تهیه غذای کمکی محلی مناسب سن کودک در خانواده، سالم بودن غذای کمکی نیز اهمیت داشته و سبب پیشگیری از اسهال خصوصاً در شیرخواران بعد از شش ماه با طبیعت آسیب پذیر و حساس می شود.

 

 

● روش های تغذیه تأثیرپذیر (RESPONSIVE FEEDING) کدامند؟

تغذیه شیرخواران با کمک کودکان بزرگتر وقتی که آنها خودشان در حال غذا خوردن هستند.

عرضه غذاهای مناسب و تشویق کودکان به خوردن، هنگامی که اشتها ندارند.

در صورت امتناع کودک از خوردن برخی غذاها، استفاده از ترکیبات و طعم های غذایی مختلف و روش های متفاوت برای تشویق کودک به خوردن غذا.

صحبت کردن با کودکان در زمان غذا دادن.

تغذیه کودک با آرامش و شکیبایی برای به حداقل رساندن آشفتگی در طول غذا دادن.

عدم توسل به زور و اجبار برای غذا دادن به کودک.

 

● ده راهنمایی مهم در تغذیه تکمیلی

۱. غذای کمکی را بعد از سن شش ماهگی شروع کنید.

۲. تغذیه با شیر مادر را به مدت دو سال یا بیشتر ادامه دهید.

۳. از روش تغذیه تأثیرپذیر (FEEDING RESPONSIVE )برای کودک خود استفاده کنید.

۴. در تهیه، استفاده و نگهداری غذا رعایت نکات بهداشتی را از قبیل شستن دست های کودک و شخص غذادهنده قبل و بعد از غذا بنمائید.

۵. مقدار غذای کودک را به تدریج بر حسب توانائی و نیاز وی افزایش دهید به طوری که کفایت ۲۰۰ کیلو کالزی برای سنین ۶ تا ۸ ماهگی، ۳۰۰ کیلو کالری برای سنین ۹تا ۱۱ ماهگی و ۵۵۰ کیلو کالری برای سنین ۱۲تا ۲۴ ماهگی را بنمائید.

۶. به غلظت و تنوع غدای کودک بر حسب نیاز و توانائی وی بیفزائید.

۷. بر حسب سن و توانائی کودک دفعات تغذیه را افزایش دهید.

۸. غذاهای مقوی و مغذی به کودک بدهید (یک کیلو کالری برای هر گرم غذای کمکی).

۹. سلامتی کودک را با تجویز ویتامین و مینرال تضمین کنید.

۱۰. در طی دوران بیماری و بعد از آن، شیرخوار را به دفعات مکرر از پستان تغذیه کنید.

 

 

● آیا استفاده از بطری در تغذیهٔ کمکی نقشی دارد؟!

در تغذیهٔ کمکی کودکان فقط استفاده از کاسه، بشقاب، قاشق و فنجان توصیه شده است. مصرف غذای کمکی به صورت مایع و حلیم شده توسط مخلوط کن و آن هم با استفاده از بطری به دلیل امکان عدم پذیرش بعدی غذای جامد و حتی نیمه جامد توسط شیرخوار و خطر آلودگی، توصیه نمی شود به طوری که در تحقیقات انجام شده در پرو ۳۵% سرشیشه ها آلوده به میکروب کلی باسیل بودند و ۳۱% چای های داده شده بوسیلهٔ بطری به میکروب فوق آلوده بوده اند در صورتی که، فقط ۲% چای های داده شده با فنجان این آلودگی را داشته اند، بنابراین استفاده از بطری در تغذیه کمکی شیرخوار به دلایل فوق و دیگر مضرات آن توصیه نمی شود.

 

 

● رئوس کلی تغذیه در کودکان زیر ۲ سال :

▪ در سنین ۶تا۸ ماهگی:

۱. تغذیهٔ مکرر با شیرمادر و دادن تغذیهٔ تکمیلی بعد از شیرمادر.

۲. دفعات تغذیه تکمیلی به تعداد ۲تا۳ بار در روز.

۳. استفاده از غذاهای نرم و پوره شده بر پایهٔ غذای خانواده.

۴. افزایش تدریجی مقدار غذا بر حسب نیاز شیرخوار و افزودن سبزی های برگدار برای تأمین ویتامین ها و آهن مورد نیاز شیرخوار.

 

 

▪ سنین ۹ تا ۱۱ ماهگی:

۱. ادامهٔ تغذیه با شیرمادر بنا بر درخواست و میل شیرخوار.

۲. دفعات تغذیهٔ کمکی به تعداد ۳ تا ۴ بار در روز با ۱ تا ۲ میان وعده در صورت نیاز شیرخوار.

۳. اهمیت دادن به تنوع و کیفیت غذا.

۴. توجه به کسب توانائی کامل شیرخوار در مصرف غذای خانواده.

۵. توجه به نیاز غذائی شیرخوار که تقریباً نصف مقدار مورد استفاده والدین است.


گردآوری و تنظیم:گروه سلامت آکا ایران
.

منبع :